Fasiləsiz Fəaliyyət Göstərən İstinad Stansiyaları (FFGİS-CORS) şəbəkəsi
CORS (Continuously Operating Reference Stations) — fasiləsiz fəaliyyət göstərən GNSS referens stansiyalar şəbəkəsidir və yüksək dəqiqlikli koordinat təyini üçün istifadə olunur. Bu sistem klassik RTK ölçmələrində istifadə olunan fiziki baza stansiyasına olan ehtiyacı aradan qaldıraraq istifadəçilərə real vaxt rejimində santimetr dəqiqliyində nəticələr təqdim edir. Müasir geodeziya, tikinti, kadastr və infrastruktur layihələrində CORS şəbəkələri artıq əsas texnologiyalardan biri hesab olunur.
CORS şəbəkəsinin əsasını sabit koordinatlara malik referens stansiyalar təşkil edir. Bu stansiyalar yüksək dəqiqliklə koordinatlaşdırılmış nöqtələrdə yerləşdirilir və GNSS peyklərindən gələn siqnalları fasiləsiz olaraq qəbul edir. Hər bir stansiya adətən geodeziya tipli GNSS qəbuledici, yüksək dəqiqlikli antena və stabil (çox vaxt beton) platforma üzərində qurulur. Bu stansiyalardan toplanan məlumatlar mərkəzi idarəetmə sisteminə ötürülür. Mərkəzi server isə daxil olan məlumatları emal edərək peyk siqnallarında mövcud olan səhvləri müəyyən edir və düzəlişlər hesablayır.
Sistemin iş prinsipi GNSS siqnallarında yaranan səhvlərin modelləşdirilməsinə əsaslanır. Peyklərdən gələn siqnallar müxtəlif səbəblərdən təhrif olunur. Bunlara ionosfer və troposfer gecikmələri, peyk orbit və saat səhvləri, həmçinin multipath (siqnalın əks olunması) təsirləri daxildir. CORS şəbəkəsində yerləşən bir neçə referens stansiya bu səhvləri müqayisəli şəkildə analiz edir və onların məkan üzrə dəyişməsini modelləşdirir. Nəticədə istifadəçilər üçün düzəliş məlumatları hazırlanır.
İstifadəçi (rover) GNSS qəbuledicisi internet vasitəsilə CORS şəbəkəsinə qoşulur və adətən NTRIP protokolu ilə düzəlişləri real vaxt rejimində qəbul edir. Bu düzəlişlər tətbiq edildikdən sonra rover cihazı öz mövqeyini yüksək dəqiqliklə hesablayır. Bu yanaşma klassik RTK metodundan fərqli olaraq daha geniş əhatə sahəsi və daha stabil nəticələr təqdim edir.
CORS şəbəkələrində müxtəlif şəbəkə RTK metodları tətbiq olunur. Ən geniş istifadə olunanlardan biri VRS (Virtual Reference Station) metodudur. Bu metodda istifadəçinin mövqeyinə yaxın virtual baza stansiyası yaradılır və hesablamalar bu virtual nöqtəyə əsasən aparılır. Digər metodlardan biri FKP-dir (Flächen Korrektur Parameter), burada səhvlərin sahə üzrə dəyişimi parametr şəklində ötürülür. MAC (Master-Auxiliary Concept) metodunda isə bir əsas stansiya və bir neçə köməkçi stansiya vasitəsilə daha stabil və dəqiq nəticələr əldə edilir.
CORS şəbəkəsinin ən böyük üstünlüklərindən biri yüksək dəqiqlik təmin etməsidir. RTK rejimində 1–3 sm dəqiqlik əldə etmək mümkündür, statik ölçmələrdə isə bu dəqiqlik millimetr səviyyəsinə qədər çata bilər. Bundan əlavə, sahədə baza qurmağa ehtiyac olmadığı üçün iş vaxtına ciddi qənaət olunur və əməliyyatlar daha operativ həyata keçirilir. CORS şəbəkələri geniş ərazini əhatə edir və fasiləsiz (24/7) fəaliyyət göstərir ki, bu da mühəndis işlərinin planlaşdırılmasını asanlaşdırır.
Bununla yanaşı, sistemin bəzi məhdudiyyətləri də mövcuddur. Əsas problemlərdən biri internet bağlantısından asılılıqdır. RTK rejimində işləmək üçün stabil mobil internet tələb olunur. Həmçinin referens stansiyalar arasındakı məsafə çox olduqda modelləşdirmə dəqiqliyi azalır. Şəhər mühitində yüksək binalar və digər maneələr səbəbilə multipath təsiri də nəticələrin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
CORS şəbəkələri geodeziya və topoqrafiya işlərində, tikinti və layihələndirmədə, kadastr ölçmələrində, yol və infrastruktur layihələrində, həmçinin dəqiq kənd təsərrüfatı və GIS tətbiqlərində geniş istifadə olunur. Bu texnologiya böyük ərazilərdə koordinatların vahid sistemə bağlanmasını təmin edir və məlumatların dəqiqliyini artırır.
Azərbaycanda da CORS şəbəkəsi dövlət səviyyəsində tətbiq olunur və geodeziya işlərində geniş istifadə edilir. Bu sistem ölkə üzrə vahid koordinat bazasının yaradılmasına, kadastr və mühəndis-geodeziya işlərinin optimallaşdırılmasına imkan verir.